هنـــر قـــرآن و هـــنر قرآنــــی

2674.jpgبررسی «نسبت بین قرآن و هنر» را در مقیاس‌های مختلفی می‌توان مطرح کرد؛ که در این بحث، هنر در مقیاس کلی، یعنی کلیّت هنر، با تمام شاخه‌هایی که دارد بررسی می‌شود. این که: «هفت رشته هنری یا بیش‌تر، چه نسبتی با قرآن می‌توانند برقرار کنند؟»؛ «هنر چیست؟»؛ «قرآن چگونه کتابی است؟» و «چگونه می‌توان بین هنر و قرآن نسبت برقرار کرد؟» موضوع این بحث است.

|خاستگاه و کارکرد اجتماعی «هنــر»
بهتر است بحث «هنر»، از تعریف «هنرمند» آغاز شود. «هنرمند»، انسانی است که احساسی از غیب عالم، در او تحقق پیدا کرده است و او می‌تواند به این احساس، لباس زیبا بپوشاند؛ آن را زبان‌دار کند؛ و با زبانی متناسب، آن را به دیگران منتقل نماید. هنرمندِ پیش‌رو می‍‌تواند از جهان آینده خبر دهد و آینده‌ها را احساس کند؛ چراکه از جهان بزرگ‌تری متولد شده؛ آن جهان بزرگ تر را درک کرده، و بر آن است تا احساس و درک خودش را، با در نظر گرفتن همه تنگ‌ناهایی که بر این دنیای محدود و زمان موجود حاکم است، به مخاطبان خویش منتقل کند.

احساسات یک هنرمند، فراتر از زمانه‌ی او و فراتر از محدوده حیات حسّی، در او تجلی می‌یابد؛ لذا این ظرفیت را دارد که احساسات و عواطف اجتماعی را مدیریت کند و با عبوردادن آنها از مرزهای کنونی، نیاز جدیدی را در جامعه فعال نماید. ایجاد نیاز جدید در متن انسان یا متن جامعه و احساس برآمده از این طریق، همان عاملی است که یک حرکت اجتماعی را سامان می‌بخشد و جامعه را به سوی آینده، رهبری می‌کند. برای مثال؛ آینده و افق‌هایی که در مدینه‌های فاضله و اتوپیاهای مدرنیته ترسیم شده است، در احساس یک هنرمند ورود پیدا می‌کند و وی به واسطه هنرش، آن آینده را از یک سو، و وضعیت کنونی را در سوی دیگر، در قالب هنر ترسیم می‌کند و به نحوی، انتظار جدیدی را در مخاطب خویش می‌آفریند؛ به این ترتیب است که هنرمند می‌تواند به تحولات اجتماعی شکل دهد و آن‍ها را سامان‍دهی کند. این همان وضعیتی است که هنر مُدرن، آن را در دنیای امروز رقم زده است.

هنر، یکی از مهم‍ترین عواملی است که در دوران تجدد، بر تحولات اجتماعی اثر گذاشته است. حتی عده‌ای مدعی هستند که رُنسانس، با تحول در هنر آغاز شده است. به ویژه آن‍که، هرچه این هنر در دوره‌های جدید پیشرفت کرده، مأموریت‍‌های بزرگ‍تری نیز برای خودش در نظر گرفته است. به طوری كه هنر امروزین، در مقیاس مواجهه‌ها و برخوردهای تمدنی، ظهور و بروز دارد. امروزه سینمای سلطه، با تصویرسازی خیالی از جنگ چهارم و برانگیختن احساسات مخاطب از این طریق، معبری می‌سازد تا احساسات اجتماعی لازم برای عبور از وضعیت کنونی به سوی آینده‎ای که ترسیم کرده است را فعال کند. لازمه‌ی عبور از این شرایط، مدیریت عرصه درگیری‌هایی است که تمدن غرب، آن را با هنر ایجاد کرده و مدیریت می‌کند. یعنی به واسطه هنر، هم حساسیت‌های اجتماعی را بالا می‌برد و هم آنها را سامان‌دهی می‌نماید؛ به دیگر سخن، هم شکل‌گیری احساسات اجتماعی و هم فرآیند واردشدن این احساسات به میدان درگیری و تعارض اجتماعی، به واسطه‌ی هنر مُدرن مدیریت می‌شود؛ هنر مُدرن است که احساسات اجتماعی را متناسب با آرمان مُدرن پرورش می‌دهد.

بنابر آن چه گفته شد، هنر، ناظر به امری غیبی است كه از غیب کل هستی شروع می‌شود و گذشته و آینده جهان را در بر می‌گیرد و آن را ترسیم می‌کند، بنابراین باید هم معطوف به همه عرصه‌های وجودی انسان و هم معطوف به مقیاس جامعه باشد.

|رابطه «هنـر» با دانش‌های پیرامونی
ممکن است هنری، احساسی را درون یک شخص خلق کند، اما همین هنر نتواند احساس اجتماعی مشترکی را برای حرکت اجتماعی برانگیزاند. در این صورت، ناقص است؛ هنر، نه فقط در مقیاس فرد، بلکه در مقیاس اجتماعی هم باید ظهور و بروز پیدا کند؛ و حتی بتواند در مقیاس معادلات تاریخی نیز نقش ایفا نماید. این جاست که هنر به دانش‌های پیرامونی خود نیز، همچون: علوم اجتماعی و اندیشه‌های فلسفه‌ی تاریخی گره می‌خورد. هنر، غیر از این که با عرفان مرتبط است، باید در دامن یک اندیشه فلسفه تاریخی و دانش‌های اجتماعی پیوسته به آن شکل بگیرد.

حال اگر این اجمال و کلّیت را در باب هنر و «گستره»، «دامنه» و «مأموریت» هنر بپذیریم، و به دنبال هنری باشیم که معطوف به تحولات فردی و اجتماعی و تاریخی بوده و می‍‌خواهد بستری برای تحولات تاریخی و اجتماعی ایجاد کند و در همین مقیاس نیز ظهور و بروز داشته باشد، سؤال اصلی این خواهد بود که این هنر، چگونه در انسان شکل می‌گیرد و چنین هنری، چگونه در درون یک جامعه متولد می‌شود؟ آیا هنر، تجسّد جوشش‌های مادی، در عواطف و خیال انسان یا تخیل اجتماعی است؟

تحلیل مادی از پیدایش و حیات جامعه و تکامل اجتماعی، از فهم انسان از عالم تا فلسفه هنر و علوم و دانش‌های مختلف را متأثر می‎سازد. به عنوان مثال؛ مارکیست‌ها یک اندیشه منسجم تولید کرده بودند که از «منطق دیالکتیک» تا «ماتریالیسم فلسفی» و «ماتریالیسم تاریخی» و همه علوم اجتماعی‌شان و از جمله هنر، در آن ظهور و بروز داشت. اگر از آنها می‌پرسیدید: «هنر چیست؟» می‌گفتند: هنر، جوشش ماده است. با چنین تعریفی از هنر، مدعی بودند براساس منطق دیالکتیک، و با استفاده از بستر جامعه و احساسات و تخیلات هنرمندان، می‌توان یک فرآیند اجتماعی را ایجاد کرد. حتی بر همین پایه، نسبت هنر را با روابط تولیدی و طبقات اجتماعی تحلیل می‌کردند.

ما هم قاعدتاً باید بتوانیم هنر را بر مبنای مكتب
هنر، نه فقط در مقیاس فرد، بلکه در مقیاس اجتماعی هم باید ظهور و بروز پیدا کند؛ و حتی بتواند در مقیاس معادلات تاریخی نیز نقش ایفا نماید.
خودمان تحلیل کنیم و به این سؤالات بنیادین پاسخ دهیم که از نظر اسلام، هنر چیست و چگونه پیدا می‌شود؟ تا بعد ببینیم چه نسبتی با نظام هستی دارد و چه نسبتی با قرآن برقرار می‌کند.

|چیستی «هنــر» از منظر دین و قرآن‌ کریم
به گمان ما، هنر، ناشی از نوعی تعلّق خاطر انسان است. یک نوع گرایش درونی یا به تعبیر فلسفی – کلامی، نوعی تولّی در درون انسان وجود دارد که مبنای پیدایش هنر واقع می‌شود. اولاً انسان، به تنهایی، هنر را تولید نمی‌کند؛ هم‌چنان که به تنهایی، هیچ دانشی را نمی‌توان تولید کرد. زمانی که انسان، به تأمل و تفکر در حوزه اندیشه‌های فلسفی یا دانش‌های بنیادین روی می‌آورد، مطالعه و تحقیقات نظری و میدانی و کتابخانه‌ای او، الزاماً در بستر یک جامعه شکل می‌گیرند. اساسا انسان نمی‌تواند در خلاء بیاندیشد؛ ما در فضای اجتماع تفکر می‌کنیم، لذا فرهنگ جامعه، فلسفه‌ی جامعه و حتی اخلاق اجتماعی، بر اندیشه و تفکر ما بار می‌اندازند و سنگینی می‌کنند.
نمی‌خواهیم این را به مقیاس انبیاء یا وُلات تاریخی تسرّی بدهیم؛ یعنی نمی‌خواهیم کار آن عده‌ای که گفتند: «نبیّ اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) در اندیشه‌های اجتماعی خودش، تحت تأثیر شرایط قبیله‌ای جزیرة‌العرب بوده است» را تایید کنیم. اینها غلط است. انسان‌های ماورای تاریخ تاریخ‌ساز، بالاتر از عالم قرار می‌گیرند و حیات اجتماعی و تاریخی را دگرگون می‌کنند؛ هیچ‌گاه چنین شخصیت‌های فوق‌العاده ای، از سینه‌ی جامعه ارتزاق نمی‌کنند، بلکه همواره فراتر از عالم قرار دارند؛ حتی شیاطین تاریخ هم این گونه‌اند. آنها جامعه را تغییر می‌دهند، نه این که از جامعه تغذیه کنند. پرچم‌داران تاریخی کُفر هم تاریخ‌سازند.

ما انسان‌های معمولی‌ای که در بستر یک جامعه زندگی می‌کنیم، برعکس شخصیت‌های تاریخ‌ساز هستیم. شخصیت ممتازی مثل امام خمینی(ره)، گرچه سرآمد بسیاری از دانش‌های اسلامی بودند ولی چیزی فراتر از این دانش‌ها را نیز داشتند که از عالَمی بالاتر، در ایشان دمیده شده بود و ایشان نیز آن را در عالم پایین می‌دمیدند. انقلاب اسلامی که تنها در بستر فرهنگ تاریخی شیعه شکل نگرفت؛ چنین نفخه‌هایی بودند که به امام، این توانایی را می‌بخشیدند که بتوانند حوزه را متحول کرده و اندیشه‌های نویی را وارد تأمّلات دینی کنند. اگر امام خمینی(ره)، فقط در محدوده‌ی اندیشه‌های تاریخی ساخته شده بودند، هرگز نمی‌توانستند این ساختارها را بشکند؛ این ساختارشکنی، به این سبب است که ابتدا ایشان از عالم بالاتری این معارف را تلقّی کردند و سپس آن تلقیّات را در حیات علمی و اجتماعی ما دمیدند.
ولی برخلاف چنین شخصیت‌هایی، یک فیلسوف یا دانشمند یا هنرمند معمولی، در فضای اجتماعی می‌اندیشد؛ متولی به جامعه خودش است و متناسب با هنر و دانش اجتماعی خودش می‌فهمد یا احساس می‌کند. البته این، به معنای اجبار نیست، بلکه به معنای تحت تأثیربودن است.

جدای از بسترهای اجتماعی، انسان معمولی حتی تحت تأثیر بسترهای تاریخی نیز قرار می‌گیرد و متناسب با آن می‌اندیشد. هنر مُدرن نیز همین گونه است. آیا آنچه در سینمای امروز، تحت عنوان «هنر هفتم» تجلی کرده است، می‌توانست در هنر پنج قرن گذشته‌ی دنیای مادی، ظهور و بروز پیدا کند؟! هرگز. شما نمی‌توانید روی بستر تاریخی هنر، خط بکشید؛ هنر، دارای یک بستر تاریخی است و در یک هم‌افزایی تاریخی به سامان می‌رسد. دانش هم همین‌طور است؛ تعقّل هم همین‌طور است.

|«هنــر» در بستر نور یا بستر ظلمت
هنر، بر فرآیند توسعه و تحول نیاز و ارضاء، اثرگذار است؛ فرآیند نیاز و ارضای اجتماعی نیز بر هنر تأثیر می‌گذارد. اگر این مطلب صحیح باشد، بنابر اندیشه‌ی فلسفه تاریخی قرآن _ درگیری تاریخی جریان حق و باطل _ حسّ و خیال انسان، در یکی از دو جبهه شکل می‌گیرد. اندیشه فلسفه تاریخی قرآن، بر این اساس استوار است که در عالم، دو جریان تاریخی وجود دارد؛ یکی «جریان حق» و دیگری «جریان باطل». از این طریق نیز ولایت تاریخی حق و باطل شکل می‌گیرد؛ که نه تعطیل‌بردار است و نه سومی دارد.

در یک طرف «اللَّهُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ» است؛ یعنی با ولایت حضرت حق، مؤمنین در وادی نور سیر مستمر دارند؛ حسّ و خیال و قلب و فكرشان، در وادی نور سیر می‌کند و به ثمرات و میوه‌های نورانی می‌رسد؛ در نتیجه، دانش و اخلاق و هنر و جامعه‌پردازی‌شان نورانی‌ست. اما در طرف دیگر «وَ الَّذینَ كَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ» جریان دارد و صف سوم دیگری نیز سوای این دو صف، قابل تصور نیست.

انسان در پذیرش الوهیت و توحید، آزادِ از تکوین است. وقتی خدای متعال در آیت الکرسی، توحید و الوهیت را توضیح می دهد، پس از بیان «اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ» تا «هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظیم» می فرماید: «لا إِكْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ»؛ یعنی شما، در پذیرش این الوهیت مجبور نیستید، ولی بدانید در عالم، غیر از این دو جریان وجود ندارد؛ یکی جریان «ولایت الله» و دیگری «ولایت اولیاء طاغوت»! یکی ولایت نور است و دیگری ولایت ظلمات. از این دو ناگزیرید و این دو ولایت، بر همه‌ی ساحت‌های حیات شما سایه می‌افکند؛ نه فقط بر دل شما، بلکه بر خیالتان؛ بر عقلتان؛ بر دانش‌تان؛ بر قلمتان؛ بر تکنولوژی‌تان و بر مناسبات اجتماعی و مدیریت توسعه‌تان؛ شما در هیچ یک از این ساحت‌ها، خارج از این دو ولایت نیستید. این دو جریان ولایت، نه تنها بر زندگی شخصی، بلکه بر تاریخ اجتماعی ما مُهیمن هستند. این مطلب، در سایر آیات کتاب الهی نیز، به نحوه دیگری توضیح داده شده است.

هنر هم از این وادی مستثنی نیست. جوشش هنر در درون انسان، امر جبری نیست که در یک فرآیند علت و معلولی شکل بگیرد و هنرمند هیچ نقشی در آن نداشته باشد؛ بلکه اختیار هنرمند، در آن دخیل است. اما این اختیار، بیرون از بسترهای اجتماعی و تاریخی به بلوغ نمی‌رسد؛ انسان می‌تواند
«حوزویان» باید به زوایای هنر مّدرن مسلط شوند و الزامات عبور از هنر مّدرن به سمت تکامل هنر را، بر محور ادبیات انقلاب و مستند به قرآن استنباط کنند. این غیر از پژوهش‌های خُردی است که اکنون نیز رواج دارد.
بستر اجتماعی و تاریخی خودش را انتخاب کند؛ یعنی می‌تواند در کاخ فرعون باشد ولی جزء جامعه‌ی موسای کلیم محسوب شود؛ مثل همسر فرعون. ایشان در حالی جزو سران موحّدین است و عضوی از جامعه موسای کلیم شمرده می‌شود که در کاخ فرعون زندگی می‌کند. انسان، وقتی جامعه تاریخی خودش را انتخاب می‌کند، در درون یک حیات اجتماعی و تاریخی قرار می‌گیرد و در آن بستر می‌اندیشد و احساس می‌کند و حتی رفتار می‌کند. به بیان گویاتر، تجلّی و جوشش بستری که یک انسان درون آن قرار گرفته است را می‌توان در احساس و تعقل و تخیل و اندیشه و هنر او مشاهده کرد.

به هیچ وجه قصد ما این نیست که بگوییم این، امر جبری است، بلکه تاکید داریم که یک فرآیند اختیاری است و از دو سو شکل می‌گیرد و ما از آن تحت عنوان «فرآیند ولایت و تولّی» یاد می‌کنیم. به نظر ما، «تفکر و تفلسف»، «دانش‌های تجربی»، «جوشش احساساتِ واقعیتِ هنر» و حتی «دانش‌هایی که هنر را تحلیل می‌کنند و آن را سامان می‌دهند»، همگی درون یکی از این دو بستر شکل می‌گیرند. لذا باید توجه داشته باشیم که در یک طرف معادله، هنر؛ و در طرف دیگر، دانش‌های وابسته و پیرامونی هنر قرار دارند. خود هنر، از مقوله گزاره‌هایی مثل اخلاق نیست. «اخلاق» از مقوله کتاب علم اخلاق نیست؛ از مقوله کتاب عرفان عملی هم نیست؛ ولی اگر شما بخواهید اخلاق را سامان‌دهی کنید، حتما باید آن را بسنجید تا قابل کنترل باشد. وقتی اخلاق را از بستر تعقل و سنجش عبور دهید، «علم اخلاق» درست می‌شود؛ «عرفان نظری» درست می‌شود. دانش‌های پیرامونی عرفان، زمانی پیدا می‌شوند که شما مأموریت‌های هنر و دانش‌های پیرامونی هنری را مقنّن و قاعده‌مند کنید؛ برای آن، ارتفاع و سطح ایجاد نمایید؛ آن را از ظرفیت موجود به ظرفیت جدیدتری ببرید.

به گمان ما، هنر و دانش‌های پیرامونی وابسته به آن، و حتی همه حوزه‌های علمی و دانش‌ها، یا در بستر نور محقق می‌ شوند، یا در بستر ظلمت؛ لذا از این مجرا، «هنر دینی» و «هنر غیر دینی» از یک دیگر قابل تفکیک‌اند. اگر هنر، در بستر تعاملات متقابل «هنرمند» و «جامعه هنری» و «تاریخ هنر» با دستگاه حق، پدید آمده باشد، حاصل این هنر، جوشش احساسات متناسب با دستگاه حق خواهد بود.

رسالت هنر، بیش از آن که به تربیت شخص مربوط باشد، به تربیت تاریخی و اجتماعی و ارتقاء وجدان تاریخی بشر مربوط است. مأموریت هنر این است که برای عبور از یک مرحله به مرحله بعد تاریخ اجتماعی، بسترسازی کند. همانگونه كه هنر مُدرن، با فیلم‌های هالیوودی و به تصویرکشیدن جنگ چهارم فرضی، احساسات جامعه جهانی را بر مدار درگیری اسلام و مدرنیته، آن هم در مقیاس تمدنی، سامان‌دهی می‌کند! در حالی که هنر کنونی سینمای كشور، گاهی در هنر قرن هجده و نوزده و اوایل قرن بیست غرب به سر می‌برد! این، نقص هنر ماست؛ در کنار همه قوت‌هایی که دارد.

اگر مقیاس و جهت‌داری هنر را بپذیریم و قبول کنیم که هنر، یا در بستر تعالیم انبیاء تولید می‍‌شود، یا در بستر دستگاه فَراعنه؛ آن‍گاه به طور ضمنی، این مطلب را هم پذیرفته‌ایم که ما، با دو هنر روبه رو هستیم. البته این بدان معنا نیست که ما، در هر یک از دو طرف، هنر خالص داریم؛ بلکه همان گونه که در هنر مادی، رگه‌هایی از معنویت و حقیقت وجود دارد و تجسّد کامل شیطنت و لهو و لعب نیست، هنر مسلمین نیز در طول تاریخ، هنر ناب و خالص نبوده است؛ لذا هم در این طرف، ناخالصی وجود دارد و هم این که در آن طرف نیز گاهی از معنویت و حقیقت سخن گفته می‌شود.

|«هنــر» قرآن‌کریم، محور تکامل هنر در تاریخ
جدای از این نسبیت، هنر، در دو محور و طی یک فرآیند تکاملی و پیچیده شکل می‌گیرد. حال سخن این است که نسبت چنین هنری، با قرآن چیست؟ برای پاسخ به این پرسش ابتدا باید ببینیم که «قرآن چیست؟»

قرآن، جوشش هدایت الهی در تاریخ اجتماعی بشر است. زبان قرآن، زبان راهبری تاریخی بشر است که از همه ساحت‌های وجودی او حرف می‌زند. لذا قرآن، فلسفه نیست که به شکل خشک و با قوای سنجشی انسان سخن بگوید؛ یا هنر نیست که فقط احساس انسان را بشورانَد. اما با این همه، وقتی از معقول‌ترین مفاهیم حرف می‌زند، پر از احساس است! اگر اندیشه توحیدی قرآن، با اندیشه و ادبیات گفتاری حکما و فلاسفه مقایسه شود، معلوم می‌گردد كه ادبیات قرآن، به هیچ روی، ادبیات فلسفی نیست.

مطلب لطیفی که علامه بزرگوار «طباطبایی»، در آغاز «المیزان» فرموده‌اند، نکته بسیار مهمی است. ایشان برای توضیح و دفاع از روش تفسیری خودشان می‌گویند:
«نه قرآن را می‌شود با زبان عامه تفسیر کرد؛ چون ادبیات عمومی جامعه، ادبیات نیاز و ارضاء مادی است؛ نه با زبان عرفا و حکما و ادبیات تخصصی متخصصین؛ چون سطح آنها نیز سطح خودشان است و محیط به قرآن نیست. قرآن را با قرآن و به اضافه‌ی فرهنگ اهل بیت(علیهم‌السلام) باید فهمید».

اگر قرآن، محور تکامل تاریخ است، زبانش نیز زبان خاص خودش باید باشد. آیات توحیدی قرآن را ملاحظه بفرمایید. کدام فیلسوف، این گونه حرف می‌زند که: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدُ». چنین ادبیاتی، همه هستی انسان را پای سخن می‌کشاند و همه هستی او را موضوع تصرف قرار می‌دهد؛ یک برهان فلسفی خشک نیست. همچنین وقتی درباره جریان‌های تاریخی و فلسفه تاریخ بحث می‌کند و چگونگی غلبه حق را توضیح می‌دهد، همین گونه است:
«یُریدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُون * هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُون»(صف/۸)
مى‌خواهند نور خدا را با دهان‌هایشان خاموش كنند و خدا تمام‌كننده نور خویش است؛ هر چند كه كافران كراهت داشته باشند. او كسى است كه رسول خدا را به هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه ادیان غلبه دهد؛ هر چند كه مشركین، كراهت داشته باشند.

این نگرش‌های ـ حالا به تعبیر ناقص من ـ فلسفه‌ی تاریخی قرآن را ببینید؛ کاملا با سخن و استدلال و ادبیات فیلسوف‌های تاریخ متفاوت هستند. وقتی از بهشت و جوشش‌های غرایز انسان بحث می‌کند، یا وقتی که از تعقل بحث می‌کند، احساسات معنوی موج می‌زند؛ آن جایی هم که احساسی‌ترین مطالب را می‌گوید، باز
«هنرمند»، انسانی است که احساسی از غیب عالم، در او تحقق پیدا کرده است و او می‌تواند به این احساس، لباس زیبا بپوشاند؛ آن را زبان‌دار کند؛ و با زبانی متناسب، آن را به دیگران منتقل نماید.
همین طور است. در قرآن، هیچ گاه خیال‌انگیزی، به معنی افزودن بر مایه‌ی چیزی مطرح نشده است؛ نیازی به این کار ندارد. این در ادبیات زمینی ماست که مثل «رستم»، محتاج مایه‌گرفتن و بال و پردادن از سوی ما باشد... آن دسته از حقایق قدسی که قرآن می‌خواهد از آنها سخن بگوید، هیچ گاه نیازی به خیال‌انگیزی ندارند. اگرچه در قالب مثال، تنزل پیدا می‌کنند، اما آن حقیقت غیبی‌شان، با هنر دیگری، به باطن اهل غیب تجلی می‌کند. قرآن، هنر خودش را دارد. آیه نور را ببینید: «یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشاءُ»؛ خود خدای متعال، نور قرآن را القاء می‍‌کند؛ ولی در ادامه تصریح می‌کند: «وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ»(نور/۳۵)

در واقع، آنچه ما آن را به عنوان هنر قرآن تلقی می‌کنیم، هنر قرآن نیست؛ بلکه مَثَل‌های قرآنی است؛ برای این که «لِلنَّاس» بیان شود و مردم از آن بهره‌ای ببرند. قرآن، کتاب عزیز و تجلی غیب الهی است. «لقد تجلى اللّه تعالى فی كتابه لعباده و لكن لا یبصر»1

با این جلال و جمال، دیگر نمی‌توان قرآن را همچون یک هنر عادی نگریست. اثر هنری عبارت است از ظرفیتی از تجلی غیب، در هنرمندی که توانسته است آن را در قالب هنر پدیدار کند؛ حال آن که خودِ خدای متعال، تمام ظرفیت قابل تجلی غیب را در اعظم کتبش تنزل داده است. قرآن، اعظم تجلیات الهی است.

در دعای روز بیست‌وهفتم ماه رجب آمده است: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِالتَّجَلِّی الْأَعْظَمِ فِی هَذِهِ اللَّیْلَةِ مِنَ الشَّهْرِ الْمُعَظَّمِ »2
کتابی است که هم جلال الهی در آن تجلی یافته است و هم جمال الهی؛ هر دو کاملا آمیخته هستند. هیچ کجای قرآن، مثلا در آیات بهشت، نمی‌توانید هیبت خدا را نبینید؛ یا در آیات جهنم، رحمت الهی را مشاهده نکنید! در آیاتی که حول یک مسأله‌ی معقول صحبت می‌شود و بحث، کاملا عقلانی است، در عین حال، احساس هم موج می‌زند. لذا شما هیچ استدلال برهانی منظم، شبیه ادبیات فلاسفه در قرآن نمی‌بینید؛ به همین ترتیب، هیچ مقوله احساسی‌ای هم که عقل، در آن حضور نداشته باشد و مستدل نباشد را نیز مشاهده نمی‌کنید. اگر هنر باید، دستی در غیب داشته باشد، غیبی که در قرآن تجلی کرده است، «غیب تام» است. آنچه می‌توانسته از غیب در عالم شهود بیاید، در کتابی آمده است که هیچ نقص و ضعفی ندارد.

قرآن، باید زبانِ محوری گفت‌وگوی بشر شود؛ یعنی همه باید با زبان قرآن حرف بزنند. این مطلب بدان معنا نیست که مردم، آیات قرآن را برای یکدیگر بخوانند. برای مثال؛ همان گونه که ادبیات فقها، ادبیات روایت است و فقه ما با روایات هماهنگ است، اما آیا ادبیات فقه، به این معناست که همان روایات را آورده‌اند؟! نه؛ بعد از شیخ طوسی، روایات در فقه فرآوری شده‌اند و ادبیات فقاهت را شکل داده‌اند؛ ولی زبان، زبان روایات است. این امر، نه فقط در علوم نقلی، بلکه در علوم عقلی و علوم تجربی نیز باید جاری شود؛ یعنی زبان فیزیک، زبان شیمی، زبان علوم زیستی و زبان فلسفه باید زبان قرآن باشند. بر خلاف نظریه قبض و بسط که زبان قرآن را تابعی از تکامل اخلاق مادی تعریف می‌کند؛ اخلاق مادی، ادبیات علمی را شکل می‌دهد و در نتیجه، قرآن و روایات، به نفع ادبیات مُدرن تفسیر و تاویل می‌شوند. ما باید بکوشیم تا ادبیات عمومی، تخصصی و بنیادین بشر را از فرآوری مفاهیم قرآنی استحصال کنیم.

علم امروزی، به واسطه مدیریت دانش توانسته است مواد نفتی را از زیر زمین خارج کرده و پس از فرآوری، آن را در زندگی بشر بیاورد و محصولات مصرفی و زینتی تحویل ما دهد. حقیقت فرهنگ قرآن و ادبیات قرآن نیز باید هم در حوزه‌ی دانش‌های تخصصی و بنیادین و هم در حوزه ادبیات عمومی به گونه‌ای فرآوری شود که زبان و ادبیات رایج در جامعه، ادبیات و زبان قرآن گردد. وقتی گفته می‌شود زبان اهل بهشت، زبان قرآن است، فقط به این معنا نیست که بهشتیان آیات قرآن را می‌خوانند؛ بلکه وقتی درباره نیازهای مادی‌شان نیز حرف می زنند، با ادبیات قرآن گفت‌وگو می‌کنند. به این ترتیب، همه نیازها و ارضاء نیازها، بستر تکامل معنوی انسان می‌شوند.

نگاه ما نسبت به هنر نیز همین است. هنر قرآن، محور تکامل هنر در تاریخ است؛ نباید نگاه ما به هنر، نگاه خُرد باشد.؛ بلکه باید با یک نگاه کلان به سمتی حرکت کنیم که ادبیات‌های پیرامونی هنر را نیز مستند به قرآن تولید کنیم. این مطلب به معنای تعطیلی تعقّل و تجربه بشر نیست؛ اما تمسک به قرآن، باید محور تعقل و تجربه انسان قرار بگیرد. هنر و دانش‌های پیرامونی هنر، از علوم بنیادین تا رویین و حتی تکنیک‌ها و فن‌آوری‌های هنر و تکنولوژی هنر، همه باید بر محور قرآن تولید شوند.

نسبت قرآن و هنر، مثل نسبت قرآن و علوم است. همان گونه که ادبیات مُدرن، زاییده ایدئولوژی مدرنیته و عقلانیت بنیادین مدرنیته است، قرآن نیز می‌تواند و باید، محور تکامل زبان تفاهم بشر، اعم از زبان علمی و زبان هنری شود. هنر که زبان تفاهم اجتماعی و حتی زبان تفاهم فطری انسان و تفاهم بین‌المللی است، باید در همه‌ی زوایا مستند به قرآن شود و از دامن قرآن بجوشد.

حوزویان عزیز باید به زوایای هنر مّدرن مسلط شوند و الزامات عبور از هنر مّدرن به سمت تکامل هنر را، بر محور ادبیات انقلاب و مستند به قرآن استنباط کنند. این غیر از پژوهش‌های خُردی است که اکنون نیز رواج دارد. ادبیات داستانی قرآنی یکی از زوایاست؛ این کافی نیست.

قرآن، محور تکامل تاریخی هنر بشر است؛ عوالمی که پیش روی انسان می‌گشاید و غیبی که انسان را به او ارتباط می‌دهد، غیب نامتناهی‌ست و به طور اساسی، با غیب هنر مادی فرق می‌کند. عُمر هنر مدرن، بدین دلیل سرآمده که غیبش تمام شده است؛ مثل علم مُدرن. امروزه در محافل علمی گفته می‌شود که عُمر تمدن مدرن تمام شده است؛ این حرف ما نیست! بگذرید از این که بعضی از روشنفکرهای ما، مانع ترجمه حرف‌های پَسامُدرنی غرب در ایران می‌شوند. خود غربی‌ها می‌گویند: «دیگر هنر مدرنیته تمام شده است».

تمام شدن مدرنیته را باید در تمام ابعادش دید: هم در حوزه احساس و جوشش هنری‌اش؛ هم در حوزه عقلانیت و دانشش؛ و هم در حوزه ساختارسازی و محصولات مُدرن. و این همان نقطه تجلی جدید هنر قرآنی است و باید هنر قرآنی در همه عرصه‌های حیات، تجلی پیدا کند.

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
کپچا تصویری
کارکترهایی که در تصویر نمایش داده میشوند را وارد کنید