امام علی و هنر

2583.jpgشـعر
شعر از هنرهاي كلامي محسوب مي شود. از آن جا كه جوهر تخيّل و توصيف و تشبيه و نازك خيالي و لطيف گويي و نكته سنجي و گزيده گويي، هنر شاعران است و به كارگيري عنصر وزن و آهنگ در شعر، از اوّليات آن است، شاعر را هنرمندي مي توان شمرد كه ابزار كارش واژه است و با قدرت خيال، از واژه ها پيكر تراشي مي كند و با كلمات به نقاشي مي پردازد و با تسلّط بروزن و قافيه و صناعات ادبي و مراعات ايجاز در كلام و عروض در آهنگ، تصويري بديع ارائه مي دهد. به قول ابراهيم عبدالقادر مازني از شعراي مصر:
نقاشي، شعر ساكت است و شعر، نقاشي گوياست.(1)

نه در صدد تعريف شعريم، نه بيان اقسام يا اهميّت آن. پس از توضيحي كه درباره ي بعد هنري شعر گذشت، به هنر شعري اميرالمؤمنين (ع) اشاره مي كنيم.
حضرت علي (ع) هم شاعري چيره دست بود، هم شعرشناس ماهري به شمارمي آمد، هم شاعرشناس دقيقي بود، هم خودش سروده هاي فراوان دارد، هم در ضمن نامه ها و خطبه ها، به شعر شاعران عرب تمثّل جسته و شاهد آورده است و اين آشنايي گسترده ي او را با سروده هاي شاعران ديگر مي رساند.
آن حضرت، به تناسب مضمون و نكته اي كه بيان مي كند، گاهي شعري از شاعري مي آورد. در خطبه ها و نامه هاي متعددي از نهج البلاغه، نمونه هايي رامي توان ديد.(2)
شعر شناسي و نقد و ارزيابي شعر، از ويژگي هاي ديگر آن حضرت است. ازعلي (ع) مي پرسند:
سرآمد همه ي شاعران كيست؟ امام در پاسخ مي فرمايد: هرچند شاعران همه در يك وادي راه نپيموده اند كه بتوان پيشتاز را شناخت، ليكن اگر از تعيين شاعرترين شاعران چاره اي نباشد، سرآمد آنان آن پادشاه گمراه (يعني امرءالقيس) است.(3)

شعر مطلوب از ديدگاه اميرالمؤمنين (ع) آن است كه هم شاعرِ آن از نظر فكري و اعتقادي در مسير صحيح و حق باشد، هم سروده ها از نظر محتوا ارزشمند و پرنكته باشد. اين را از سخن آن حضرت درباره ي سروده هاي پدرش حضرت ابوطالب مي توان به دست آورد. نقل شده است كه حضرت علي (ع) دوست داشت و خوشش مي آمد كه شعر ابوطالب نقل و مدوّن شود و مي فرمود شعر ابوطالب را ياد بگيريد و به فرزندانتان ياد دهيد، چرا كه او بر دين خدا بود و در شعر او نيز دانش فراواني نهفته است.(4)
اين معيار ارزش گذاري امام براي شعر ابوطالب، بسيار ارزنده و راه گشاست، تا در ارزيابي آثار ادبي و شعري، قضاوت درستي داشته باشيم.
اما درباره ي اشعار خود آن حضرت، به يقين سروده هايي داشته و در مناسبت هاي گوناگون شعر گفته و خوانده است. حتّي ديواني منسوب به اميرالمؤمنين (ع) است كه حاوي 1500 بيت در مفاهيم اخلاقي و موضوعات اندرز آميز است(5)، هر چند عدّه اي انتساب اين ديوان را به آن حضرت مورد خدشه قرار داده و نپذيرفته اند، امّا در اصل شاعر بودن امام، شبهه اي نيست و نمونه هاي فراواني در كتب حديث و سيره از اشعار علي (ع) نقل شده است.

شعر از هنرهاي رايج و پسنديده نزد عرب در همه ي دوره ها بوده است. پيشوايان دين نيز كه از هر جهت سرآمد روزگار بودند، در زمينه ي شعر هم اين برتري را داشتند. امام علي از اين جهت نيز پيشوا و الگوست.
مرحوم علامه اميني در كتاب «الغدير»، وقتي به بيان سروده هاي شاعران درباره ي حادثه ي غدير و فضايل اميرالمؤمنين مي پردازد، به عنوان تبرك از نام مقدّس علي بن ابي طالب (ع) آغاز مي كند كه فصيح ترين عرب و داناترين مردم به مفاهيم كلام عرب است و اشعاري از او مي آورد.(6)
در كتاب «معجم اشعار المعصومين»(7) نيز، مجموعه ي اشعاري كه در كتاب بحارالانوار علامه ي مجلسي از معصومين نقل شده، گردآوري شده و مفصّل ترين بخش اين كتاب، به اشعار علي بي ابي طالب اختصاص دارد (حدود90 صفحه).
امام علي (ع) هم خودش قريحه ي شعري داشت، هم از آن جا كه پدر بزرگوارش ابوطالب شاعر بود، اين ميراث ادبي و ذوق شعري به فرزند هم سرايت كرده بود.

هنر خط
خوشنويسي يكي از هنرهاي رايج همه ي دوره ها بوده است و خطاطان هنرمند، بسياري از كتاب ها، كتيبه ها، لوح ها، فرمانها و معابد و مساجد را عرصه ي هنرنمايي خويش ساخته اند.
هنر خوشنويسي، هم نشانه ي ظرافت روح و زنده بودن حس زيباشناسي و زيبا آفريني است، هم به آثار مكتوب، جلوه و جلاي ماندگار مي بخشد و هم براي خطاطان، منشأ درآمد و تأمين معاش است و آن چه در اين هنر مهم است، شناخت سطح و خط و حسن تركيب كلمات و توازن حروف و آراستن فضاي خالي و امتداد كلمه ها و فاصله ي سطور و راست بودن خط است.
علي (ع) در تشويق به خوشنويسي فرموده است:
عليكم بِحُسْن الخط فانّه مِن مفاتيح الرِّزِق(8).
بر شما باد «خط زيبا»، چرا كه آن از كليدهاي روزي است.
آن چه مهم است، شناختن و به كار بستن معيارها و موازين زيبايي خط است و در برخي روايات به آنها اشاره شده است. حتّي از زبان پيامبر اكرم (ص) نيزاين گونه روايات نقل شده است:
در ظرف مركّب (دوات) ليقه بينداز، قلم را به صورت مايل بر صفحه قرار بده، حرف باء در «بسم الله» را بر كرسي بنشان و «سين» را مشخّص كن، حرف «ميم» را كور مكن (و آن را به صورت تو خالي بنويس) و كلمه ي «الله» را زيبا و نيكو بنويس، «الرحمن» را كشيده بنويس و «الرحيم» را آشكار بنگار.(9)

نكات مطرح شده در اين حديث، از نظر خطاطان هنرمند بسيار حائز اهميت و دقيق است. ذوق و اهتمام خوشنويسان در طول تاريخ در نگار متون مذهبي بويژه قرآن و بخصوص «بسم الله»، هميشه آثار ارزشمند و جاويدان آفريده است و گاهي هنرمندان ما نمايشگاهي از تابلوهاي زيباي خود راعرضه مي كنند كه «بسم الله الرحمن الرحيم» را به شكل هاي مختلف و با ابداعات و نوآوري هاي خطاطي نگاشته اند.
نظير اين توصيه درباره ي چگونگي قلم و نحوه ي نگارش حروف و تركيب كلمات و سطور، در رواياتي از اميرالمؤمنين (ع) هم روايت شده است.(10)
از آن حضرت است كه: خط، نشانه است، هر چه واضح تر باشد نيكوتر و زيباتر است.(11)
آن حضرت به شخصي نگاه كرد كه «بسم الله الرحمن الرحيم» مي نوشت، فرمود:
آن را نيكو بنويس، هر كه بسم الله را خوب بنويسد آمرزيده مي شود.(12)
در توصيه اي كه علي (ع) به كاتب خود «عبيدالله بن ابي رافع» در مورد نحوه ي نگارش داشت، چنين فرمود:
اَلِق دَواتك وَ اَطِل جِلْفَة قَلَمِك و فَرِّج بين السُّطور وَ قَرْمِط بين الحروف، فان ذلك اَجْدَرُ بِصَباحة الخَط.(13)
در دوات خود ليقه بينداز، نوك قلم را دراز بگير، ميان سطرها را فاصله بينداز، حروف را نزديك به هم بنويس، كه مراعات اين نكات، براي زيبايي خط نيكوتر است.
دقت علي بن ابي طالب (ع) به چگونگي مركّب خطاطي و نوك قلم و فاصله ي سطور و نزديكي حروف و تركيب زيباي كلمات و نقشي كه اين امور در پديد آوردن زيبايي براي خط دارد از اين حديث مشهود است و جلوه اي از روح هنري آن امام را نشان مي دهد.

آن چه خوانديد، نگاهي گذرا به برخي از جلوه هاي هنر در سخنان علي (ع) بود و بي شك، مصاديق و نمونه ها به اين موارد منحصر نمي شود. مثلاً كاربرد رنگ در كلام و نگاهي كه يك سخن ور به دنياي رنگ ها دارد، هنرمندانه است. در احاديث آن حضرت، توصيفاتي كه براي به كار گيري رنگ هاي مختلف وجود دارد، جاي تأمل و بررسي است.
همچنين نقش حكايت و داستان به عنوان يكي از هنرها نبايد مورد غفلت قرار گيرد. آن امام در نهج البلاغه در موارد متعدّدي به بيان هنرمندانه ي سرگذشت اشخاص و اقوام و گروه ها مي پردازد و در دلنشين و مؤثر ساختن بيان خويش بر مخاطبان از اين عنصر بهره مي گيرد. اين موضوع نيز حايز اهميّت است.
اگر هنر رزم را هم يكي از هنرها به شمار آوريم ـ كه واقعاً نيز چنين است ـ نحوه ي جنگاوري هاي آن حضرت و هنر رزميدنش در ميدان ها با هماوردها، نيز سخنان، پيام ها و نكته هاي رزمي كه دارد از اهميّت خاصّي برخوردار است.
انسان زيستن و روح را لطيف ساختن نيز هنر مردان خداست كه علي (ع) در اين عرصه هم به هنرها آراسته است. به دليل رعايت اختصار، از اين موضوعات چشم مي پوشيم و به همين مقدار بسنده مي كنيم.

پی نوشت:
1) الفنون الجمليه، احمد يوسف، ص 9.
2) از جمله رك: خطبه هاي 25، 33، 35، 162، و نامه هاي 28، 36، 45، 64 از نهج البلاغه، صبحي صالح.
3) نهج البلاغه، صبحي صالح، حكمت 455.
4) مستدرك وسائل شيعه، ج 2، ص 625.
5) در كتاب «الذريعه» شيخ آقابزرگ تهراني از 17 نفر ياد شده كه ديوان اشعار حضرت علي(ع) را گردآوري يا شرح كرده اند. وي نام بعضي از اين ديوان ها را ذكر كرده است ( ج 9، ص 101) علامه ي مجلسي نيز از «ديوان امام علي» ياد كرده و انتساب اين اشعار را به حضرت، مشهور دانسته و افزوده است كه بسياري از اين اشعار، در كتب ديگر هم آمده است. (بحارالانوار، ج 1، ص 42).
6) الغدير، ج 2، ص 25 (چاپ دارالكتاب العربي).
7) كار مركز مطالعات و تحقيقات اسلامي وابسته به دفتر تبليغات اسلامي قم، چاپ 1378 ش، 527 صفحه.
8) كنزالعمال، ج 10، ص 315.
9) كنزالعمال، ج 10، ص 314.
10) كنزالعمال، ج 10، ص 311 و 312.
11) همان، ص 312.
12) همان، ص 311.
13) نهج البلاغه، صبحي صالح، حكمت 315.

كتابنامه
آمدي، عبدالواحد: غررالحكم، چاپ دانشگاه تهران.
ابن ابي الحديد: شرح نهج البلاغه، دار احياءالكتب العربيه، مصر.
اميني، عبدالحسين: الغدير، (ج 2)، دارالكتاب العربي، بيروت.
بنياد نهج البلاغه: يادنامه كنگره ي نهج البلاغه، تهران.
جرداق، جرج: شگفتي هاي نهج البلاغه، ترجمه ي فخرالدين حجازي، بعثت.
حكيمي، محمدرضا: كلام جاودانه، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران.
عاملي، حر: وسائل الشيعه، داراحياء التراث العربي، بيروت.
متقي هندي، علي: كنزالعمّال، (ج 10)، مؤسسة الرسالة.
مجلسي، محمدباقر: بحارالانوار، مؤسسة الوفاء، بيروت.
مرتضوي، محمدمهدي: بازار دانش، انتشارات علاّمه، قم.
مركز مطالعات و تحقيقات اسلامي: معجم اشعارالمعصومين، دفتر تبليغات اسلامي، قم.
نوري، ميرزاحسين: مستدرك وسائل الشيعه، نجف.
يوسف، مصر: الفنون الجميله، مصر.

منبع:

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
کپچا تصویری
کارکترهایی که در تصویر نمایش داده میشوند را وارد کنید